Melanom je najagresivniji oblik raka kože koji nastaje nekontrolisanim rastom melanocita, ćelija odgovornih za pigmentaciju kože.
Prema podacima IARC (International Agency for Research on Cancer), u 2022. godini dijagnostikovano je oko 330.000 novih slučajeva melanoma širom sveta, a gotovo 60.000 osoba podleglo je ovoj bolesti [1].
Melanom otkriven u ranoj fazi ima stopu preživljavanja i do 99%, dok uznapredovala bolest sa metastazama u udaljenim organima tu stopu smanjuje na svega 35% [2].
U ovom vodiču saznajte sve o simptomima, vrstama, stadijumima i metodama lečenja melanoma, kao i kada je pravo vreme da se obratite lekaru.
Najvažnije iz teksta:
- Melanom je najagresivniji oblik raka kože koji nastaje iz melanocita, ali kada se otkrije u ranoj fazi stopa preživljavanja može dostići čak 99%.
- Najveći faktor rizika za nastanak melanoma je izlaganje UV zračenju, dok pravilno prepoznavanje promena na koži pomoću ABCDE pravila može pomoći u ranom otkrivanju bolesti.
- Savremene metode lečenja, uključujući hirurško uklanjanje, imunoterapiju i ciljanu terapiju, značajno su poboljšale prognozu pacijenata sa melanomom.
Šta je melanom?
Melanom je maligni tumor kože koji nastaje iz melanocita – pigmentnih ćelija lociranih pretežno u epidermisu, površinskom sloju kože. Melanociti proizvode melanin, pigment koji koži daje boju i pruža određenu zaštitu od UV zračenja [3].
Kada DNK ovih ćelija bude oštećen, ćelije mogu početi da se dele nekontrolisano i formiraju maligni tumor.
Važno je razumeti da melanom nije isključivo bolest kože, može se razviti i na sluzokožama, u oku (uvealni melanom), pa čak i ispod nokta (o ovome više kasnije u tekstu).
Prema istraživanju objavljenom u časopisu CA: A Cancer Journal for Clinicians, između 70% i 80% melanoma nastaje na naizgled zdravoj koži, a ne iz postojećeg mladeža [4].
Razumevanje toga šta je melanom i odakle potiče prvi je korak, ali podjednako je važno znati koji faktori povećavaju rizik od njegovog nastanka.
Uzroci malignog melanoma
Primarni uzrok melanoma je oštećenje DNK melanocita, najčešće izazvano ultravioletnim (UV) zračenjem, kako sunčevim, tako i onim iz veštačkih izvora poput solarijuma.
Prema najnovijem istraživanju IARC-a iz 2025. godine, više od 83% svih novih slučajeva melanoma u svetu direktno je uzrokovano izlaganjem UV zračenju [5].
Pored UV zračenja, na nastanak melanoma utiču i genetski faktori pa osobe sa mutacijom gena CDKN2A imaju značajno povećan rizik, a porodična istorija bolesti udvostručuje šanse za dijagnozu.
Sledeća tabela prikazuje faktore rizika i njihov uticaj na nastanak melanoma.
| Faktor rizika | Uticaj na rizik |
| UV zračenje (sunce i solarijum) | Odgovorno za 83% slučajeva |
| Više od 5 opekotina od sunca tokom života | Udvostručen rizik |
| Svetla put, plava ili crvena kosa | Povećan rizik |
| Više od 50 mladeža na telu | Povećan rizik |
| Porodična istorija melanoma | Udvostručen rizik |
| Mutacija gena CDKN2A | Značajno povećan rizik |
Tabela 1: Faktori rizika za nastanak melanoma kože
Kada su uzroci poznati, lakše je razumeti i zašto melanom ne izgleda uvek isto, jer postoji više vrsta, svaka sa sopstvenim karakteristikama.
Vrste melanoma
Melanom nije jedinstvena bolest već postoji nekoliko klinički različitih vrsta, koje se razlikuju po izgledu, lokalizaciji i brzini širenja. Poznavanje ovih razlika ključno je za pravovremeno prepoznavanje i dijagnozu.
Melanom in situ
Melanom in situ (stadijum 0) označava najraniju fazu bolesti – maligni melanociti prisutni su isključivo u epidermisu i još nisu prodrli u dublje slojeve kože. Stopa izlečivosti u ovoj fazi iznosi gotovo 100% [6].
Upravo zbog toga dermatolozi posebno naglašavaju važnost redovnih pregleda kože jer otkrivanje u ovoj fazi čini lečenje znatno jednostavnijim.
Superficijalno šireći melanom
Najčešći oblik melanoma. Raste sporo, pretežno horizontalno po površini kože, što mu daje nepravilan oblik i neujednačenu boju – smeđa, crna, ružičasta, bela ili plava nijansa mogu se javiti u istoj leziji.
Nodularni melanom
Drugi po učestalosti, ali najagresivniji oblik. Raste brzo i vertikalno, prodirući duboko u kožu. Često se ispoljava kao tamno plava ili crna izbočina koja može krvariti.
Lentigo maligna melanom
Javlja se pretežno kod starijih osoba na hronično suncem izloženim površinama – licu, vratu i podlakticama. Prethodi mu lentigo maligna, pretkancerozna promena koja može godinama ostati stabilna pre nego što pređe u invazivni melanom.
Akralni lentiginozni melanom
Razvija se na dlanovima, tabanima i ispod noktiju, a zbog neobične lokalizacije često se kasno dijagnostikuje. Jedini je oblik melanoma koji nije povezan sa UV zračenjem i najzastupljeniji je kod osoba tamnije puti.
Tabela ispod sumira vrste melanoma i njihove karakteristike.
| Vrsta melanoma | Lokalizacija | Karakteristika |
| Superficijalno šireći | Leđa, noge | Spor horizontalni rast, šarena boja |
| Nodularni | Bilo gde na telu | Brz vertikalni rast, agresivan |
| Lentigo maligna | Lice, vrat, podlaktice | Starije osobe, suncem izložene zone |
| Akralni lentiginozni | Dlanovi, tabani, nokti | Bez veze sa UV zračenjem |
| Melanom in situ | Bilo gde na telu | Ograničen na epidermis, izlečiv |
Tabela 2: Vrste melanoma, njihova lokalizacija i karakteristike.
Simptomi melanoma – Kako ga prepoznati?
Rano prepoznavanje melanoma često zavisi od pažnje samog pacijenta. Većina melanoma nema bolne simptome u početnoj fazi, zbog čega vizuelni pregled kože ostaje najvažniji alat za ranu detekciju.
ABCDE pravilo
Dermatolozi koriste ABCDE pravilo kao standardizovani vodič za prepoznavanje sumnjivih promena na koži [7].
Tabela ispod prikazuje primenu ABCDE pravila:
| Slovo | Značenje | Na šta obratiti pažnju |
| A – Asymmetry (Asimetrija) | Dve polovine mladeža se ne poklapaju | Jedna strana drugačija od druge |
| B – Border (Ivica) | Neravne, nazubljene ili zamagljene ivice | Za razliku od glatkih ivica zdravog mladeža |
| C – Color (Boja) | Više nijansi u jednoj leziji | Smeđa, crna, crvena, bela ili plava |
| D – Diameter (Prečnik) | Veći od 6 mm (veličina gumica za olovku) | Manji melanomi takođe postoje |
| E – Evolving (Evolucija) | Svaka promena u obliku, boji, veličini | Svrab, krvarenje ili kraste |
Tabela 3: ABCDE pravila
Da li melanom svrbi ili boli?
U ranoj fazi melanom najčešće ne boli i ne svrbi. Pojava svraba, krvarenja ili krusta može biti znak uznapredovalije promene i razlog za hitan dermatološki pregled.
Kako izgleda melanom?
Melanom se najčešće javlja kao tamna, nepravilna mrlja na koži koja se razlikuje od okolnih mladeža. Dermatolozi koriste i takozvani „ugly duckling“ znak, odnosno promena koja se vizuelno ističe kao drugačija od svih ostalih na telu uvek zaslužuje pregled.
Početna faza i rana dijagnoza melanoma
Melanom u početnoj fazi gotovo uvek nema simptome, nema bola, nema svraba, nema krvarenja. Upravo zbog toga redovni pregled kože kod dermatologa predstavlja jedinu pouzdanu metodu za otkrivanje bolesti dok je još izlečiva.
Dermatoskopija je neinvazivna dijagnostička metoda kojom lekar uz pomoć posebnog uređaja uvećano pregleda strukturu mladeža i kožnih promena. U slučaju sumnje, radi se biopsija – uzimanje malog uzorka tkiva na patohistološku analizu, koja jedina može potvrditi dijagnozu melanoma.
Kada se melanom otkrije, sledeći korak je određivanje stadijuma bolesti, koji direktno utiče na plan lečenja i prognozu.
Stadijumi melanoma
Stadijumi melanoma određuju se prema TNM sistemu Američkog udruženja za kancer (AJCC) na osnovu debljine tumora (T), zahvatanja limfnih čvorova (N) i prisustva metastaza (M) [8].
Sledeća tabela prikazuje stadijume i stope preživljavanja za tipove melanoma.
| Stadijum | Opis | 5-godišnja stopa preživljavanja |
| 0 (in situ) | Ograničen na epidermis | ~100% |
| I | Tanak tumor, bez širenja | ~98% |
| II | Deblji tumor, bez širenja | 82–94% |
| III | Širenje u limfne čvorove | 63–93% |
| IV | Udaljene metastaze | ~35% |
Tabela 4: Stadijumi i stope preživljavanja kod melanoma
Savremene imunoterapije značajno su poboljšale izglede pacijenata u stadijumima III i IV. Stadijum bolesti zavisi i od toga gde se melanom pojavio na telu, jer lokalizacija direktno utiče na mogućnost ranog otkrivanja i pristup lečenju.
Melanom na različitim lokacijama kože
Melanom može nastati na bilo kom delu tela, uključujući mesta koja nisu izložena suncu. Lokalizacija utiče na brzinu otkrivanja jer se promene na vidljivim mestima češće se primete ranije.
Melanom nokta
Melanom nokta (subungvalni melanom) javlja se ispod nokatne ploče i najčešće se ispoljava kao tamna, smeđa ili crna pruga duž nokta. Zbog neobičnog izgleda često se zameni za hematom ili gljivičnu infekciju, što odlaže dijagnozu.
Melanom u oku
Uvealni (okularni) melanom nastaje u srednjem sloju oka i najčešće se dijagnostikuje slučajno tokom rutinskog oftalmološkog pregleda, jer dugo ne daje simptome. Kada se simptomi pojave – zamagljen vid, plutajuće mrlje, gubitak vidnog polja, bolest je često već uznapredovala.
Melanom na licu i glavi
Melanom na licu i glavi najčešće je tipa lentigo maligna i javlja se pretežno kod starijih osoba na hronično suncem izloženim zonama. Vlasište je posebno problematična lokalizacija jer promena može ostati dugo skrivena pod kosom.
Melanom na nogama, rukama i tabanu
Melanom na tabanima, dlanovima i između prstiju spada u akralni lentiginozni tip i ne nastaje zbog UV zračenja. Zbog otežanog samopregleda ovih zona, često se dijagnostikuje kasno, u uznapredovalom stadijumu.
Bez obzira na lokalizaciju, osnova lečenja melanoma ostaje ista, a izbor metode zavisi od stadijuma bolesti i opšteg stanja pacijenta.
Lečenje melanoma
Pristup lečenju melanoma zavisi od stadijuma bolesti, lokalizacije tumora i opšteg zdravstvenog stanja pacijenta. U ranim stadijumima hirurška intervencija je metoda izbora, dok uznapredovale forme zahtevaju kombinovani pristup.
Hirurško uklanjanje melanoma
Hirurška ekscizija je uklanjanje melanoma sa sigurnosnim rubom zdravog tkiva i predstavlja standardnu metodu lečenja u stadijumima 0, I i II. Veličina sigurnosnog ruba zavisi od debljine tumora. U slučajevima zahvatanja limfnih čvorova, radi se i biopsija sentinel limfnog čvora.
Plastični hirurzi igraju ključnu ulogu kada ekscizija zahteva rekonstrukciju okolnog tkiva, naročito kod melanoma na licu, vratu ili šakama, gde je funkcionalni i estetski rezultat posebno važan.
Osnovni pristup lečenju melanoma je hirurška ekscizija tumora sa bezbednosnom marginom zdrave kože. Kod većih tumora ili lokalizacija na licu i vratu, nakon uklanjanja može biti potrebna i rekonstruktivna hirurgija, kako bi se postigao optimalan funkcionalni i estetski rezultat.
Imunoterapija kod melanoma
Imunoterapija je revolucionisala lečenje uznapredovalog melanoma. Lekovi iz grupe checkpoint inhibitora kao pembrolizumab (Keytruda) i nivolumab (Opdivo), blokiraju proteine koji sprečavaju imuni sistem da prepozna i uništi tumorske ćelije. Klinička istraživanja pokazuju da imunoterapija kombinacijom CTLA-4 i PD-1 inhibitora postiže slobodu od recidiva kod oko 80% pacijenata sa stadijumom III [9].
U februaru 2024. FDA je odobrila i prvu ćelijsku imunoterapiju za metastatski melanom – lifileucel (Amtagvi) [10].
Ciljana terapija i hemoterapija
Kod melanoma s mutacijom gena BRAF (prisutnom u oko 50% slučajeva), koriste se ciljani lekovi – BRAF i MEK inhibitori. Hemoterapija se danas retko primenjuje kao primarna metoda, uglavnom kada ostale opcije ne daju rezultate.
Uprkos uspešnom lečenju primarne lezije, deo pacijenata suočava se sa širenjem bolesti, što čini razumevanje metastaza podjednako važnim.
Melanom metastaze
Melanom je poznat po sposobnosti metastaziranja u gotovo svaki organ. Najčešći put širenja je putem limfnih sudova do regionalnih limfnih čvorova gde oko 50% pacijenata koji razviju metastaze ima zahvatanje limfnih čvorova kao prvo mesto recidiva [11].
Najčešće lokacije udaljenih metastaza su pluća (70–87% slučajeva metastatskog melanoma), jetra, mozak, kosti i koža [12].
Simptomi metastaza melanoma
Simptomi metastaza zavise od zahvaćenog organa. Otečeni ili tvrdi limfni čvorovi u predelu blizu primarne lezije mogu biti prvi znak širenja. Metastaze u plućima izazivaju kašalj i otežano disanje, u jetri bol i žuticu, a metastaze u mozgu glavobolje, neurološke ispade i promene u ponašanju.
Prognoza kod melanoma direktno zavisi od stadijuma u trenutku dijagnoze, ali i od individualnih faktora koji mogu značajno uticati na ishod lečenja.
Prognoza i preživljavanje melanoma kože
Prognoza melanoma direktno je vezana za stadijum bolesti u trenutku otkrivanja. Pacijenti sa stadijumom 0 i I imaju petogodišnju stopu preživljavanja blisku 100%, dok ona u stadijumu IV pada na oko 35%.
Važno je naglasiti da su stope preživljavanja statistički pokazatelji i da savremene imunoterapije već sada daju značajno bolje rezultate od onih koji se ogledaju u starijim podacima.
Pozitivni prognostički faktori uključuju: tanak tumor pri dijagnozi, odsustvo ulceracije, normalnu vrednost LDH enzima i dobro opšte stanje pacijenta. Praćenje nakon lečenja je obavezno, istraživanje objavljeno u PMC-u pokazuje da metastatska bolest može nastupiti i 4 ili više godina nakon inicijalne dijagnoze u ranom stadijumu [13].
Prognoza i tok bolesti mogu se razlikovati i u zavisnosti od toga kojoj populacionoj grupi pacijent pripada.
Melanom u posebnim grupama
Iako melanom najčešće pogađa odrasle osobe srednje i starije životne dobi, bolest ne pravi izuzetke te se može se razviti kod dece, trudnica i starijih pacijenata. Svaka od ovih grupa nosi specifične izazove u pogledu dijagnostike, lečenja i praćenja, zbog čega je važno poznavati njihove posebnosti.
Melanom kod dece
Melanom je retka bolest kod dece, ali nije nepostojeća. Kod dece se češće javlja nodularni melanom i amelanotični (nepigmentovani) tip, koji je teže prepoznati zbog odsustva tamne boje.
Melanom kod starijih ljudi
Starije osobe imaju veći rizik od melanoma zbog kumulativnog izlaganja UV zračenju tokom života. Lentigo maligna melanom najčešće se javlja upravo u ovoj grupi. Kod starijih pacijenata tumor se češće dijagnostikuje u uznapredovalom stadijumu, delimično zbog manjeg broja dermatoloških pregleda.
Epidemiološke karakteristike melanoma razlikuju se i od regiona do regiona a pored medicinskih aspekata, važno je razumeti i šta prolaze pacijenti koji su se suočili s ovom dijagnozom.
Iskustva pacijenata sa melanomom
Dijagnoza melanoma često dolazi iznenada, a mnogi pacijenti primete promenu tek kada ona već postoji duži period. Najčešće iskustvo koje pacijenti dele jeste žaljenje zbog odloženog odlaska na pregled, ali i olakšanje kada je bolest otkrivena na vreme.
Pacijenti s uznapredovalom bolešću prolaze kroz složene terapijske protokole koji uključuju operaciju, imunoterapiju i redovna praćenja. Psihološka podrška i informisanost o bolesti ključni su elementi oporavka. Sve više pacijenata zahvaljujući savremenim imunoterapijama ostvaruje dugotrajnu remisiju čak i u stadijumu III i IV.
Brinite o svojoj koži – Melanom je izlečiv kada se otkrije na vreme
Melanom je ozbiljna bolest, ali nije neizlečiva pod uslovom da se otkrije u ranoj fazi. Redovan dermatološki pregled, mesečno samopregledanje kože i dosledna zaštita od UV zračenja jedine su pouzdane mere prevencije i ranog otkrivanja. Ako primetite promenu na koži koja raste, menja boju ili oblik, ili se jednostavno razlikuje od ostalih – ne odlažite pregled.
Plastični hirurg ima važnu ulogu u celokupnom procesu, od ekscizije sumnjive lezije do rekonstrukcije tkiva nakon uklanjanja melanoma.
Reference:
- https://www.iarc.who.int/cancer-type/skin-cancer/
- https://www.skincancer.org/skin-cancer-information/skin-cancer-facts/
- https://www.cancer.gov/types/skin/patient/melanoma-treatment-pdq
- https://acsjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.3322/caac.21708
- https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2025/05/pr367_E.pdf
- https://www.skincancer.org/skin-cancer-information/melanoma/
- https://www.aad.org/public/diseases/skin-cancer/find/at-risk/abcdes
- https://www.aimatmelanoma.org/melanoma-101/how-melanoma-is-diagnosed/prognosis/
- https://www.mdpi.com/1424-8247/17/2/214
- https://www.mskcc.org/news/changing-melanoma-landscape-how-research-has-improved-outlook-people-advanced-disease
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11174830/
- https://www.mymelanomateam.com/resources/how-fast-does-melanoma-spread-common-sites-of-metastasis
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11622808/
